Heb je weleens het gevoel dat je in een gesprek telkens in dezelfde valkuil stapt? Dat een discussie met een collega altijd uitmondt in een machtsstrijd, of dat een vriend(in) steeds in de slachtofferrol kruipt zodra jij kritiek geeft? De Roos van Leary biedt het wetenschappelijke antwoord op de vraag waarom we op elkaar reageren zoals we doen – en hoe je die dynamiek eigenhandig kunt veranderen.

Inhoudsopgave

Wat is de Roos van Leary?

De Roos van Leary is een interactiemodel dat in 1957 werd ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary. In tegenstelling tot veel persoonlijkheidstests, deelt dit model mensen niet in hokjes in op basis van wie ze zijn. Het kijkt puur naar gedrag in de interactie.

De kernboodschap? Gedrag roept gedrag op. Jouw houding bepaalt voor een groot deel de reactie van de ander. Dit maakt de Roos van Leary een van de meest praktische instrumenten voor communicatie, leiderschap en zelfontwikkeling.

De psychologie van actie en reactie

Het model is opgebouwd rondom twee assen. Deze assen vormen samen de ‘windroos’ van menselijk gedrag:

1. De verticale as: Boven vs. Onder

Deze as gaat over de mate van invloed en controle die iemand uitoefent.

Boven-gedrag: Dit is sturend, leidend en soms dominant gedrag. Je neemt de ruimte in en bepaalt de richting.
Onder-gedrag: Dit is volgend, afwachtend of bescheiden gedrag. Je stelt je open voor de sturing van de ander.

2. De horizontale as: Samen vs. Tegen

Deze as gaat over de relatie en de mate van nabijheid.

Samen-gedrag: Gedrag gericht op harmonie, wij-gevoel en samenwerking.
Tegen-gedrag: Gedrag gericht op de taak, autonomie en kritische afstand. Hier staat het ‘ik’ vaak centraal.

De interactiewetten: waarom we ‘vast’ komen te zitten

Waarom belanden we vaak in voorspelbare patronen? Leary ontdekte twee psychologische wetmatigheden:

De wet van verticale tegenstelling: Boven-gedrag lokt onder-gedrag uit, en andersom. Als jij de leiding neemt, ‘dwing’ je de ander onbewust in een volgende rol.
De wet van horizontale overeenkomst: Samen-gedrag lokt samen-gedrag uit. Tegen-gedrag (kritiek, afstand) lokt tegen-gedrag (weerstand, verdediging) uit.

Wanneer je deze wetten begrijpt, zie je in dat je de reactie van de ander vaak zelf uitlokt door je eigen gedrag.

De acht gedragstypes in detail

De Roos is verdeeld in acht sectoren. Elk van deze sectoren beschrijft een specifieke manier van communiceren:

Leidend (boven-samen): Neemt het voortouw, hakt knopen door, maar doet dit met oog voor de groep.
Helpend (boven-samen): Adviseert, biedt steun en wil graag dat de ander slaagt.
Meewerkend (onder-samen): Is loyaal, stemt in met plannen en is een goede ’teamspeler’.
Volgend (onder-samen): Wacht af, vraagt om instructie en stelt zich bescheiden op.
Teruggetrokken (onder-tegen): Is passief, onzeker of trekt zich fysiek/mentaal terug uit de situatie.
Opstandig (onder-tegen): Is kritisch op de zijlijn, mokt of verzet zich passief tegen besluiten.
Aanvallend (boven-tegen): Is direct, scherp en soms agressief in de communicatie.
Concurrerend (boven-tegen): Is gericht op eigen prestatie en winnen, vaak ten koste van de relatie.

De ’toverformule’: zo beïnvloed je de ander

Wil je een patroon doorbreken? Dan moet je tegennatuurlijk reageren. Als iemand je aanvalt (boven-tegen), wil je brein ’terugslaan’ (ook boven-tegen) of ‘vluchten’ (onder-tegen). Beide reacties houden de strijd in stand.

Om boven-gedrag te stoppen: Ga niet in de verdediging (onder), maar reageer zelf met boven-samen gedrag. Stel kaders of geef aan waar jouw grens ligt op een rustige, verbindende manier.
Om tegen-gedrag te stoppen: Reageer met samen-gedrag. Stel open vragen, toon empathie of erken het belang van de ander. Hiermee dwing je de ander psychologisch om ook naar de ‘samen-kant’ van de roos te komen.

Toepassing met een coach

In theorie klinkt dit eenvoudig, maar in de praktijk reageren we vaak vanuit een automatische piloot. Een coach helpt je om je eigen voorkeurskwadrant te ontdekken. We hebben namelijk allemaal de neiging om in stressvolle situaties terug te vallen op één specifiek type gedrag.

Tijdens coaching leer je:

Je eigen gedrag te herkennen op het moment dat het gebeurt.
De ’taal’ van de andere kwadranten te spreken (bijvoorbeeld: leren hoe je leidend kunt zijn als je van nature altijd volgend bent).
Met meer zelfvertrouwen lastige gesprekken aan te gaan door bewust de interactie te sturen.

Bij teamcoaching wordt de Roos van Leary veel gebruikt om de groepsdynamiek bloot te leggen. Vaak zie je dat hele teams vastzitten in bijvoorbeeld het kwadrant ‘onder-samen’ (veel harmonie, maar geen initiatief) of ‘boven-tegen’ (veel onderlinge strijd). Door dit zichtbaar te maken, kan het team weer effectief gaan samenwerken.

Ontdek onze teamcoaching

Bronnenlijst:

Van Dijk, B. (2023). Beïnvloed anderen, begin bij jezelf: Over de Roos van Leary. (18e druk). Thema. https://www.thema.nl/boek-beinvloed-anderen-begin-bij-jezelf/
Van der Molen, H. T., & Gramsbergen-Hoogland, Y. H. (2005). Psychologische communicatie: Theorie en vaardigheden. Boom. https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9780203008294/communication-organizations-henk-van-der-molen-yvonne-gramsbergen-hoogland