Ga met psychische problemen niet zomaar naar de GGZ

Niet iedere mentale klacht begint met een diagnose. Soms begint goede hulp met een heel andere vraag: wat is er eigenlijk met jou aan de hand?

Onlangs deed psychiater en hoogleraar Jim van Os in NRC een stevige uitspraak: ga met psychische problemen niet zomaar naar de GGZ. Zijn kritiek richt zich niet op het bestaan van professionele geestelijke gezondheidszorg, maar op de manier waarop we psychisch lijden soms benaderen. Volgens Van Os dreigt de mens achter de diagnose uit beeld te raken. Angst wordt een angststoornis, somberheid een depressie en een ingrijpende ervaring wordt een symptoom dat binnen een protocol moet passen.

Dat is een ongemakkelijke boodschap. Maar wel een die een belangrijke vraag oproept:

Moeten we bij mentale klachten altijd beginnen met de vraag: “Welke stoornis heb ik?”

Of kunnen we soms beter beginnen met: “Wat gebeurt er met mij?”

Van klacht naar mens

Wie slecht slaapt, voortdurend piekert, uitgeput is, zich onzeker voelt op het werk of vastloopt in een relatie, heeft niet automatisch een psychiatrische aandoening.

Soms is er sprake van een psychische stoornis en is gespecialiseerde behandeling noodzakelijk. Maar soms is er iets anders aan de hand: iemand zit al maanden over zijn grenzen, heeft een moeilijke periode achter de rug, ervaart een conflict op het werk, is zijn richting kwijt of heeft simpelweg nooit geleerd om goed met bepaalde emoties of patronen om te gaan.

Dat onderscheid is belangrijk. Want wanneer we iedere vorm van psychisch ongemak direct als een medisch probleem behandelen, bestaat het risico dat we vergeten te kijken naar de context waarin dat ongemak ontstaat.

Belangrijke vragen zijn bijvoorbeeld:

• Hoe ziet je leven eruit?
• Wat speelt er thuis?
• Hoe is je werk?
• Waar loop je steeds opnieuw tegenaan?
• Wat heb je meegemaakt?
• Wat geeft je energie?
• Waar ben je bang voor?

En misschien wel de belangrijkste vraag:

Wat zou je eigenlijk anders willen?

Juist daar begint persoonlijke begeleiding.

Niet alles hoeft een diagnose te krijgen

Een diagnose kan ontzettend waardevol zijn. Ze kan helpen om klachten te begrijpen, passende behandeling te vinden en ernstiger problematiek tijdig te herkennen. Bij complexe of ernstige psychische problemen is gespecialiseerde GGZ dan ook van grote betekenis.

Maar een diagnose is niet hetzelfde als een identiteit.

• Je bént niet je burn-out.
• Je bént niet je angst.
• Je bént niet je depressie.
• Je bént ook niet de uitkomst van een vragenlijst.

Een mens is altijd meer dan zijn klachten.

Van Os pleit daarom voor een benadering waarin niet alleen de classificatie, maar vooral de persoon, diens geschiedenis, omgeving, kwetsbaarheden, mogelijkheden en levensdoelen centraal staan.

Dat betekent niet dat professionele psychiatrische zorg overbodig is. Het betekent dat we moeten nadenken over welke vorm van hulp op welk moment het meest passend is.

De vraag is niet alleen: wat mankeert er?

In de mentale gezondheidszorg zijn we gewend geraakt aan het denken in problemen.

• Wat is de klacht?
• Hoe ernstig is deze?
• Welke diagnose past erbij?
• Welke behandeling hoort daarbij?

Maar er is een tweede perspectief.

Niet alleen: “Wat is er mis?”

Maar ook: “Wat wil je bereiken?”

Iemand kan bijvoorbeeld zeggen:

“Ik heb zoveel stress dat ik niet meer weet hoe ik verder moet.”

Daar kun je een diagnose aan koppelen. Maar je kunt ook eerst onderzoeken wat er onder die stress ligt.

• Is de werkdruk structureel te hoog?
• Is iemand voortdurend bezig anderen tevreden te houden?
• Is er sprake van perfectionisme?
• Is iemand zijn grenzen kwijtgeraakt?
• Is er een gebrek aan richting?
• Of speelt er iets buiten het werk?

De klacht is dan niet het eindpunt van het gesprek, maar het beginpunt van het onderzoek.

Waarom coaching juist hier een rol kan spelen

Niet iedereen die psychisch vastloopt heeft een psycholoog of psychiater nodig. En niet iedereen heeft genoeg aan een goed gesprek met een vriend.

Daar tussenin bevindt zich een grote groep mensen die vooral behoefte heeft aan professionele begeleiding bij persoonlijke of werkgerelateerde vraagstukken.

Denk aan:

• Langdurige stress en beginnende overbelasting
• Onzekerheid of gebrek aan zelfvertrouwen
• Loopbaanvragen
• Leiderschapsvraagstukken
• Perfectionisme
• Grenzen stellen
• Conflicten op het werk
• Verlies van motivatie
• Persoonlijke ontwikkeling
• Het maken van moeilijke keuzes

Een coach kan helpen om patronen zichtbaar te maken, nieuwe perspectieven te ontwikkelen en daadwerkelijk ander gedrag te oefenen.

Niet door iemand in een hokje te plaatsen, maar juist door samen te onderzoeken wat er speelt en wat iemand nodig heeft om verder te komen.

Maar coaching is geen vervanging voor de GGZ

Daar moeten we ook helder over zijn.

Wanneer iemand ernstig psychisch lijdt, suïcidale gedachten heeft, psychotische klachten ervaart, ernstig depressief is of andere complexe psychiatrische problematiek heeft, is professionele medische of psychologische hulp noodzakelijk.

Goede mentale zorg betekent daarom niet: minder GGZ.

Het betekent: de juiste hulp op het juiste moment.

• Soms is dat een coach.
• Soms een psycholoog.
• Soms een psychotherapeut of psychiater.
• Soms een combinatie van verschillende vormen van ondersteuning.

De kunst is om niet pas na maanden vastlopen te ontdekken dat de gekozen vorm van hulp niet passend was.

Begin daarom bij de mens

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste boodschap uit de discussie die Van Os opnieuw aanzwengelt. Voordat we iemand reduceren tot een klacht, kunnen we ook gewoon beginnen met luisteren.

Niet: “Welke diagnose hoort hierbij?”

Maar: “Vertel eens. Wat gebeurt er in jouw leven?”

Dat klinkt eenvoudig. Maar het vraagt iets wezenlijks van degene die helpt: nieuwsgierigheid, aandacht en de bereidheid om niet te snel conclusies te trekken.

Want achter iedere klacht zit een verhaal. En achter iedere diagnose zit een mens.

Bij GORT® geloven we daarom dat goede begeleiding begint bij de persoon, niet bij het hokje. Een coach of psycholoog moet niet alleen weten wat je klachten zijn, maar vooral begrijpen wie je bent, wat er speelt en waar je naartoe wilt.

Soms heb je daarvoor een coach nodig. Soms een psycholoog. Soms gespecialiseerde GGZ.

Niet de vraag “wat heb ik?” moet altijd het vertrekpunt zijn. Soms is de betere vraag: “Wat heb ik nodig?”

Plan een vrijblijvend adviesgesprek en ontdek welke begeleiding het beste aansluit op jouw situatie.